Skip navigation

Please use this identifier to cite or link to this item: http://hdl.handle.net/20.500.12128/5137
Title: Antropologiczne podstawy dialektyki idei w twórczości Fiodora Dostojewskiego
Authors: Polaczek, Monika
Advisor: Dembiński, Bogdan
Keywords: Fiodor Dostojewski; metafizyka
Issue Date: 2007
Publisher: Katowice : Uniwersytet Śląski
Abstract: Skąd bierze się potrzeba badania F. Dostojewskiego z punktu widzenia filozoficznego i mówienia o nim językiem konkretnych pojęć i definicji? Po pierwsze z oczywistej przyczyny nagromadzenia w tej literaturze bogatej treści filozoficznej, i po drugie, z potrzeby odnalezienia konstruktywnego wyjaśnienia dla obecnych w jego twórczości wielu różnych, czasem nawet sprzecznych twierdzeń na temat treści idei Dobra, Piękna i Prawdy. Konieczność wykorzystania aparatu pojęciowego stosowanego na gruncie filozofii do analizy powieści autora Braci Karamazow wynika także, a może nawet przede wszystkim z różnorodności, a nawet sprzeczności tez pojawiających się w tekstach rosyjskiego prozaika na temat jednostki ludzkiej. Pierwsze wrażenie, które odnosi odbiorca literatury Dostojewskiego prowadzi do wniosku, że to swoisty tygiel teorii i twierdzeń. Dalsze obcowanie z materiałem źródłowym rodzi jednak pokusę dokładnej analizy naukowej, która ułatwi odnalezienie „klucza interpretacyjnego”, lub pozwoli uzyskać zadowalające uzasadnienie dla tej różnorodności w ramach jakiejś syntezy. Niniejsza praca jest w gruncie rzeczy dowodem na uleganie takiej pokusie. Pytanie o przyczynę obecności w twórczości Dostojewskiego wielu różnych treści idei, a także niemożliwych do pogodzenia propozycji definiowania samego człowieka, jest podstawowym problemem badawczym, którego postanowiłam się podjąć. Uzasadnienie szczególnej korelacji pytania o dialektykę idei w dziełach Dostojewskiego oraz pytania o człowieka, to jeden z głównych celów mojej rozprawy. Okazało się, że na te dwa pytania należy udzielić odpowiedzi jednocześnie, nie można bowiem nic orzekać na temat jednego z tych zagadnień, bez gruntownego badania drugiego. Praca ta nie ma więc charakteru monograficznego. Swoje rozważania skupiam przede wszystkim na określeniu źródła obecnej w twórczości Dostojewskiego dialektyki idei. Twierdzę, że źródłem tym jest ukazywanie człowieka przez pisarza jako wolny, dynamiczny i stanowiący o sobie podmiot, który może siebie oceniać alternatywnie, może więc stawiać różne hipotezy na temat własnego bytu. Hipotezy człowieka na temat swojego statusu ontologicznego domagają się jednak weryfikacji i uprawomocnienia. Podmiot dąży więc do ich potwierdzenia na drodze szczególnego eksperymentu, który nazywam eksperymentem metafizycznym. Eksperyment ten jest metodą definiowania się wolnego podmiotu w odniesieniu do Absolutu i za pośrednictwem idei. Idee w relacji człowieka z Absolutem pełnią rolę miary i ,,narzędzia” pomocnego w definiowaniu. Stosunek człowieka do idei okazuje się miarą jego stosunku do Absolutu i zrazem, stosunek człowieka do Absolutu mierzy się jego stosunkiem do idei. Właściwe uzasadnienie tak postawionej tezy, dowiedzenie, iż dialektyka idei u Dostojewskiego ma ściśle antropologiczne podstawy,wiąże się z koniecznością precyzyjnego zdefiniowania samych pojęć „idei” i „dialektyki” na gruncie tej myśli oraz wykrycia specyficznej metody filozofowania, którą posługuje się pisarz. W pierwszej części pracy sformułowane zostały założenia metodologiczne i uzasadnienie możliwości wywodzenia treści filozoficznych ze specyficznego materiału źródłowego, którym są powieści Dostojewskiego. Zawarte w nim zostały także podstawowe dla tego badania definicje „idei” oraz „dialektyki idei”. Nakreślone tu zostały także najważniejsze cechy rekonstruowanej przeze mnie antropologii. Określenie statusu idei w koncepcji autora Biesów oraz próba udzielenia odpowiedzi na pytanie o źródła ich dialektyki kształtuje bowiem jednocześnie obraz spójnej i konsekwentnie przejawiającej się w tzw. „wielkich powieściach” Dostojewskiego jego koncepcji człowieka i świata, a więc głównych założeń antropologii i metafizyki rosyjskiego myśliciela. Człowiek w tej koncepcji jest bytem wolnym i poszukującym własnej definicji. Nieusuwalna potrzeba samookreślenia i zdobycia niepodważalnej wiedzy na temat własnego bytu ukazana została przez Dostojewskiego w sposób, którego adekwatności nie można chyba przecenić. Nieskończona dynamika bytu ludzkiego prezentuje się na kartach jego powieści poprzez zastosowanie metody pro i contra, czyli zestawienie ze sobą wielu różnych tez na temat człowieka w jednym dziele, które to tezy nawet jeśli przeciwstawne, lub wręcz sprzeczne, poparte są tak samo silnym i przekonywującym zapleczem argumentów. Także idee Dobra, Piękna i Prawdy w różnych miejscach powieści Dostojewskiego definiowane są w różny sposób, co po pierwszym odczytaniu dzieł pisarza pozostawia wrażenie chaosu a nawet niespójności jego myśli. Metodą na odnalezienie sensu w tym ,,chaosie” wydaje się być jednak odstąpienie od naturalnej potrzeby wyselekcjonowania z tego tyglu twierdzeń jednej definicji człowieka i jednej treści każdej z idei, a następnie przyznania im statusu „kluczy interpretacyjnych”. Trzeba po prostu jak twierdzi B. Urbankowski ,,uznać ten karnawał” i przyjąć hipotezę, że może właśnie w tym ,,szaleństwie”, w tym chaosie tkwi metoda. Na tym zasadza się istota dialektyczności myśli filozoficznej Dostojewskiego. Nagromadzenie różnych tez na temat człowieka i ich wzajemny dialog, a właściwie jak słusznie zauważył M. Bachtin – polilog, jest chaosem ,,programowym”, zamierzonym i skutecznie prezentującym główne założenie antropologii Dostojewskiego; jest nim dynamizm wolnego bytu ludzkiego, pozostającego zawsze in statu nascendi. Bycie podmiotu przejawia się, między innymi, poprzez dialektykę idei, stąd też człowiek może być poznany i zbadany właśnie dzięki gruntownej analizie tej dialektyki. Poszukiwanie wiedzy o granicach i możliwościach własnego bytu oraz określenie swojego miejsca w strukturze bytów przez wolną ludzką jednostkę okazuje się według Dostojewskiego niemożliwe bez odniesienia się do Absolutu. Bóg w koncepcji antropologii rosyjskiego myśliciela staje się konieczną koordynatą metafizyczną dla samookreślającego się podmiotu. Podmiotu wolnego, a jednak ograniczonego z dwóch zasadniczych powodów: pierwszy to niemożliwość zdefiniowania i określenia swojego bytu poza Bogiem, bez odniesienia do Absolutu, drugi to zdeterminowanie do samostanowienia. Podmiot nie może zrezygnować z definiowania siebie, nie może także uciec od odpowiedzialności za wybory dokonywane na drodze bycia i samostanowienia. Stąd też kluczowa dla koncepcji człowieka Dostojewskiego cecha podmiotu, którą jest wolność, przedstawiana jest w tej literaturze za pomocą metody pro i contra, waha się między apoteozą i nienawiścią, jawi się jako największy przywilej i jako privilegium odiosum. Te dwa oblicza wolności ukazuje Dostojewski jako dwa bieguny wolnej i dynamicznie przebiegającej egzystencji człowieka, który podczas prób afirmowania swojej wolności (na przykład poprzez bunt przeciwko Absolutowi) ulega wewnętrznemu chaosowi, lękowi i wreszcie poczuciu tragizmu własnej egzystencji. Próba rozwiązania ,,zagadki” dialektyczności pisarstwa Dostojewskiego zmusiła mnie, co oczywiste, do rozważenia lub przynajmniej zasygnalizowania wielu innych problemów dotyczących analizowanej twórczości. Jednym z najistotniejszych było prześledzenie relacji człowieka z Absolutem, w której to relacji kluczową rolę odgrywają idee. Akcentowanie przez pisarza zdeterminowania człowieka do tzw. „rozstrzygania idei” ukazało wyjątkowy status i fundamentalną rolę, jaką idee odgrywają w procesie definiowania się wolnego podmiotu. Dostojewski analizuje idee nie ze względu na ich status ontologiczny, ale ze względu na funkcję jaką pełnią dla człowieka. Idee stają się dla wolnego podmiotu miarą w jego relacji z Absolutem, relacji koniecznej w procesie definiowania. Człowiek eksperymentuje na treściach idei w poszukiwaniu niepodważalnej wiedzy na swój temat. Idee Dobra, Piękna i Prawdy zdają się interesować pisarza przede wszystkim ze względu na rolę jaką pełnią dla podmiotu, nie zaś ze względu na obiektywne warunki ich bytowości. Myśl Dostojewskiego charakteryzuje więc głęboki antropologizm, tak dalece, że nawet Bóg staje się w tej koncepcji koordynatą w procesie definiowania się podmiotu, a świat ,,układem odniesienia” dla wolnej jednostki poszukującej niepodważalnej wiedzy o własnym bycie. Rzeczywistość, świat w jego złożonej strukturze, analizowany jest przez Dostojewskiego zawsze z perspektywy człowieka i to człowieka Dostojewski uczynił głównym przedmiotem swojego badania. Dostojewski wszechstronnie i we wszystkich możliwych inwariantach bada naturę bytu ludzkiego, jednak na szczególną uwagę zasługuje przedstawiona przez niego metoda definiowania się podmiotu na drodze eksperymentu metafizycznego. Problem eksperymentalnych zabójstw i samobójstw w badanej twórczości najdobitniej i najwyraźniej akcentuje zdeterminowanie człowieka do samostanowienia, zdeterminowanie tak silne, że niemożliwe do usunięcia nawet w obliczu zdeptania wszystkich praw, norm społecznych i nadania nowej treści (sprzecznej z etyką chrześcijańską) idei Dobra. Dlatego też najwięcej miejsca w tej pracy poświęcam koncepcji eksperymentu metafizycznego. Druga część rozprawy zawiera analizę przebiegu tak rozumianego eksperymentu, wyszczególnienie jego kolejnych etapów oraz konkluzję na temat jego skutków. Skuteczność teleologiczna takiej metody definiowania się podmiotu staje bowiem pod wielkim znakiem zapytania. Trzecia część pracy to miejsce na określenie podstawowych cech filozofii F. Dostojewskiego, którą za L. Grossmanem nazywam filozofią in actu. Przedmiot i podmiot tej filozofii, czyli człowiek, byt znajdujący się w ciągłym procesie przemian, byt in statu nascendi, uprawnia bowiem do definiowania całej myśli Dostojewskiego ze względu na dynamiczność jej przedmiotu oraz ze względu na dialektyczną metodę stosowaną przez myśliciela do jej adekwatnej prezentacji. Główne cechy antropologii i metafizyki Dostojewskiego, do których zaliczam kontemplację rzeczywistości zawsze z perspektywy podmiotu ludzkiego, konieczne odniesienie się do Absolutu w procesie definiowania własnego bytu oraz fundamentalną rolę idei w relacji człowieka z Absolutem, prowadzą do potwierdzenia stawianej tutaj tezy, że dialektyka idei w twórczości Dostojewskiego ma swoje źródło w sposobie bytowania i definiowania się podmiotu, ma więc ściśle antropologiczne podstawy. Skuteczną zaś metodą, umożliwiającą ukazanie nieskończonej dynamiki bytu ludzkiego jest właśnie metoda pro i contra. O Dostojewskim często pisze się językiem eseju, językiem metafor i poetyckich niedomówień. Czasem wydaje się (być może słusznie), że taki język jest jedynym dopuszczalnym sposobem wypowiadania się o twórczości tego pisarza. Sztuczne umieszczanie tego co ,,w Dostojewskim” i ,,o Dostojewskim” w ramach języka naukowego i w trybach jednoznacznych pojęć na pierwszy rzut oka wydaje się niewybaczalną zbrodnią. A jednak taki eksperyment się tu dokonał. W jakim celu? To próba zmierzenia się z nieokreślonością świata Dostojewskiego za pomocą ,,ostrych” narzędzi dookreślenia, dopowiedzenia, wreszcie - interpretacji filozoficznej. Dlaczego pozwalam sobie na taki ryzykowny eksperyment? Przystępując do badania dzieł Dostojewskiego, po zapoznaniu się z licznymi omówieniami jego twórczości, zauważyć można przede wszystkim, jak wiele, jak dobrze i jak słusznie wypowiedziano się już o Dostojewskim, ale także - jak różne i czasem zupełnie nieprzystające do siebie są te interpretacje. Charakterystyka myśli Dostojewskiego, którą zaproponowałam w niniejszej rozprawie ułatwi być może wyjaśnienie pewnych nieporozumień interpretacyjnych, jakie odnajdujemy w literaturze „o Dostojewskim” (mam na myśli zarówno eseje, eseje filozoficzne, badania literaturoznawcze). Podmiot ma prawo definiować siebie w różny sposób, a jego poszukiwania własnej tożsamości najlepiej oddaje rezygnacja z kategorycznych i ostatecznych twierdzeń określających byt człowieka. Precyzyjnie zaś i za pomocą jednoznacznych pojęć scharakteryzować należy programowy i dialektycznie prezentowany w utworach pisarza postulat opisywania człowieka w całym jego dynamizmie. Wielość różnych tez w myśli Dostojewskiego na temat statusu podmiotu stwarza dogodną sytuację dla powstawania równie wielu interpretacji jego filozofii. Zaprzestanie poszukiwania jednego rozwiązania dla tej różnorodności nie jest jednak rezygnacją ze skutecznej rekonstrukcji antropologii pisarza, ale uznaniem tego rodzaju polifonicznej metody mówienia o człowieku za sposób najlepiej charakteryzujący istotę bytu ludzkiego. Bytu, który nie może być analizowany inaczej, niż ze względu na jego ciągłą zmienność. Jest także coś, co umyka (w konkretnym dookreśleniu) wielu badaczom twórczości Dostojewskiego. Jest to właśnie kwestia dialektyki idei i eksperymentu metafizycznego. Czyli tego, co wydaje mi się u Dostojewskiego nie tylko najoryginalniejsze i najciekawsze z punktu widzenia filozofii ale także najmniej doprecyzowane pojęciowo. Dlatego tych kwestii moja praca w największym stopniu dotyczy. Nie znaczy to oczywiście, że pozostała problematyka badanej twórczości nie wydaje mi się istotna i ciekawa. Znaczy to jedynie, że kwestie te zostały już przeanalizowane i opisane, nie ma więc chyba potrzeby „wywarzania już otwartych drzwi”. O dialektyce idei u Dostojewskiego L. Szestow pisał: ,,Dialektykę Dostojewskiego, zarówno w Notatkach z podziemia, jak i w innych jego dziełach, śmiało można postawić na równi z dialektyką dowolnego z uznanych europejskich filozofów, co się zaś tyczy odwagi jego myśli – nie boję się powiedzieć – niewielu tylko wybrańców ludzkości może się z nim równać”. O dialektyce idei u Dostojewskiego wspomina wielu innych badaczy, umyka nam jednak precyzyjne określenie czym jest i na czym dokładnie polega owa ,,dialektyka”. Podobnie rzecz ma się z eksperymentalnymi zabójstwami i samobójstwami bohaterów Dostojewskiego. Że takie się zdarzają w jego świecie powieściowym, zauważa się niemal natychmiast, ich precyzyjna artykulacja filozoficzna pozostaje jednak często w obszarze niedomówienia. Analiza dialektyki idei i eksperymentu metafizycznego w niniejszej pracy jest jednocześnie próbą rekonstrukcji modelu antropologii filozoficznej i rudymentarnych założeń metafizyki Dostojewskiego, ale też z konieczności pewną spekulacją, a więc konstrukcją nie budowaną na terminologii i pojęciach dosłownie wywiedzionych z jego powieści. Nie jest to możliwe, gdyż pisarz posługiwał się głównie językiem literackim. Ten język można jedynie potraktować jako medium wypowiedzi filozoficznej. Dlatego model antropologii, który tu przedstawię jest rekonstrukcją roszczącą sobie prawo jedynie do ukazania filozoficznej egzemplifikacji i komentarza do dzieł Dostojewskiego oraz odwrotnie – dla którego to modelu antropologii dzieła Dostojewskiego stanowić mogą literacki (oczywiście dalece doskonalszy) przykład.
URI: http://hdl.handle.net/20.500.12128/5137
Appears in Collections:Rozprawy doktorskie (WNS)

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Polaczek_Antropologiczne_podstawy_dialektyki_idei_w_tworczosci_Fiodora_Dostojewskiego.pdf1,79 MBAdobe PDFView/Open
Show full item record


Items in RE-BUŚ are protected by copyright, with all rights reserved, unless otherwise indicated.