Skip navigation

Please use this identifier to cite or link to this item: http://hdl.handle.net/20.500.12128/11166
Title: Prismatic Theatres : Towards the Materialist Readings of Samuel Beckett and Tadeusz Kantor
Other Titles: Teatry pryzmatyczne : ku nowomaterialistycznym odczytaniom Samuela Becketta i Tadeusza Kantora
Authors: Kisiel, Michał
Advisor: Kalaga, Wojciech
Keywords: materializm; teatr; Beckett, Samuel (1906-1989); Kantor, Tadeusz (1915-1990)
Issue Date: 2019
Publisher: Katowice : Uniwersytet Śląski
Abstract: Praca Teatry pryzmatyczne. Ku nowomaterialistycznym odczytaniom Samuela Becketta i Tadeusza Kantora podejmuje próbę zbadania, w jaki sposób nowy materializm może być przedefiniowany w ramach posthumanistycznej refleksji literaturoznawczej, tak, aby Samuel Beckett i Tadeusz Kantor mogli zostać odczytani jako teoretycy poetyki i performatyki materii. Obaj autorzy są zestawiani ze sobą niezwykle rzadko pomimo biograficznych i artystycznych zbieżności. Warto podkreślić, że współdzielą oni swoistą świadomość ekonomii i ekologii resztek, które odsłaniają przed ich okaleczonymi bohaterami niesamowite życie przedmiotów oraz materii. Co więcej, sposoby, w jakie Beckett i Kantor ujmują niezwykle żywe, sprawcze podmioty nieludzi oraz wyrażają nieufność wobec narracji i języka, kwestionują myślenie za pomocą dualizmów czy afirmują transgresywne cielesności, czynią z nich obiecujących partnerów w dyskusjach teoretycznych, zakorzenionych właśnie w nowym materializmie. Ich dzieła wyrastają z wyobraźni obfitej w intensywne, materialne obrazy, poszerzające nasze postrzeganie ludzkich i nieludzkich światów. Prace te funkcjonują również jako „maszyny”, tworzące materialne i dyskursywne relacje, które tymczasowo zawieszają paradygmaty reprezentacji i pozycje antropocentryczne. Dzieła Becketta i Kantora stają się zatem teatrami pryzmatycznymi, bytami zarazem materialnymi (ufundowanymi na trwałości brył [prisms]) i niezwykle kruchymi (o czym świadczy etymologia prizein, zakorzeniona w „cięciu”). Niczym pryzmaty, w których załamują się fale światła, stają się one przestrzeniami praktyk wznoszenia i przekraczania granic, a zatem dynamiki, którą Karen Barad nazywa dyfrakcją. Niniejsza praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy z nich przedstawia tendencje ontologiczne i ontoepistemologiczne we współczesnej humanistyce i nakreśla teoretyczną ramę tej dysertacji. Omówione w nim zostają wybrane koncepcje Karen Barad, Jane Bennett, Timothy’ego Mortona, Donny Haraway czy Serenelli Iovino i Serpil Oppermann, które następnie zostają wzbogacone o szerszy kontekst antropocenu. W toku dyskusji, którą ten rozdział proponuje, zbadane również zostają powiązania między nowym materializmem, ontologią zwróconą ku przedmiotom oraz literaturoznawstwem, poddane następnie konfrontacji z envois Jacques’a Derri-dy oraz Widzialnym i niewidzialnym Maurice’a Merleau-Ponty’ego. W kolejnym rozdziale zrekonstruowana zostaje Kantorowska wizja historii w kontekście jego nowatorskiego rozumienia traumatycznej i nieindywidualnej (a nawet nieludzkiej) pamięci, przedstawionej w Wielopolu, Wielopolu, Nigdy tu już nie powrócę i Niech sczezną artyści. Posiłkując się ustaleniami Gilles’a Deleuze’a oraz Karen Barad, w niniejszym rozdziale staram się pokazać, w jakim stopniu medium fotografii, oparte na zjawisku dyfrakcji, pozwala Kantorowi tworzyć afektywne i fikcyjne wspomnienia, które okazują się bardziej realne niż nawet najbardziej szczegółowe opisy historyczne. Jak się okazuje, dyfrakcja w ujęciu Barad pozwala również przyjrzeć się bliżej różnorakim rolom, jakie pełni (lub odgrywa) Kantor w teatrze śmierci i ich wzajemnym przecięciom. Rozdział trzeci kontynuuje tropy osobistych i intymnych wspomnień i w ich perspektywie problematyzuje domowe i (nie)samowite [(un)heimlich] przestrzenie u Becketta i Kantora, to znaczy miejsca, które zarazem uderzają nas swoją materialnością i funkcjonują jako figury braku. Epistemologiczne pękniecie, które spowodował antropocen, pozwala na przemyślenie niesamowitego sposobu zamieszkiwania świata po kresie oikos za pomocą tropów archiwum, kurzu oraz szmat. Podążając za Donną Haraway i Jolantą Brach-Czainą, rozdział ten przedstawia kurz i szmaty jako chtoniczne i sympoietyczne tropy koegzystencji obecne w Nienazywalnym, Końcówce, Wielopolu, Wielopolu i Umarłej klasie. W ten sposób pokazuję tym samym metamorficzną dynamikę nieludzi, współzamieszkujących z nami wcześniej wspomniane przestrzenie graniczne. Kolejny rozdział jeszcze większą wagę przywiązuje do nieludzkich podmiotów sprawczych u Becketta i Kantora. Jak się okazuje, manekiny i owady w obu projektach stają się figurami wartymi zbadania ze względu na współdzieloną przez nie relację do pustego konceptu śmierci, pozbawionego perspektywy umierania. Ta figura, inspirowana pracami Rosi Braidotti i Giorgia Agambena, pozwala przedefiniować życie jako symetrycznie pusty proces intensywnego stawania się. Co więcej, rozdział ten rzuca nowe światło na reprezentacje roju u Becketta i Kantora oraz nakreśla relację Becketta do nowoczesnych technologii, bazując na metonimii ich szumu i bzyczenia insektów. Ostatni z rozdziałów powraca do powiązań między antropocenem a dziełami Becketta. Przedstawione w nim zostają propozycje interpretacji Wyludniacza i Dzyń jako projektów ekologicznych po końcu świata. W ramach krytycznej lektury niniejszy rozdział dekonstruuje namysł nad życiem w czasach końca ze względu na jego uwikłanie w język i postrzeganie wzrokowe. W tym rozdziale podjęta zostaje również kwestia możliwości budowania Beckettowskich „post-apokaliptycznych” światów na materialności języka, którego gramatyka, semantyka i logika pozostają w równie zrujnowanym stanie jak świat, który starają się opisać. Stale wyprzedzając poznawczy kryzys, jaki niesie ze sobą epoka antropocenu i przesuwając granice podmiotu i przedmiotu, ludzkiego i nieludzkiego, Beckett i Kantor poszerzają nasze imaginarium ciała i materii oraz uwydatniają performatykę konceptualnych maszyn zakodowanych w ich dziełach.
URI: http://hdl.handle.net/20.500.12128/11166
Appears in Collections:Rozprawy doktorskie (W.Hum.)

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Kisiel_Prismatic_Theatres_Towards_the_Materialist_Readings.pdf1,49 MBAdobe PDFView/Open
Show full item record


Items in RE-BUŚ are protected by copyright, with all rights reserved, unless otherwise indicated.