Skip navigation

Please use this identifier to cite or link to this item: http://hdl.handle.net/20.500.12128/13435
Full metadata record
DC FieldValueLanguage
dc.contributor.authorDulias, Renata-
dc.date.accessioned2020-04-03T10:26:18Z-
dc.date.available2020-04-03T10:26:18Z-
dc.date.issued2018-
dc.identifier.isbn978-83-226-3417-2-
dc.identifier.urihttp://hdl.handle.net/20.500.12128/13435-
dc.description.abstractWyżyna Śląska jest położona w południowej Polsce i stanowi najbardziej na zachód wysuniętą część pasa Wyżyn Polskich. W podziale fizycznogeograficznym jest makroregionem obejmującym 5 mezoregionów. Centralną część zajmuje Wyżyna Katowicka, do której od południowego- -wschodu przylegają Pagóry Jaworznickie, a od południowego-zachodu Płaskowyż Rybnicki. Na północ od Wyżyny Katowickiej jest położony Garb Tarnogórski, a najdalej na zachód wysuniętą częścią Wyżyny Śląskiej jest mezoregion Chełm. Makroregion zajmuje powierzchnię około 3930 km2. Najwyżej położony punkt Wyżyny Śląskiej to Góra Stodólska na Garbie Tarnogórskim (435 m n.p.m.), a najniżej położone miejsce znajduje się w pobliżu ujścia rzeki Kłodnicy do zbiornika Dzierżno Duże (około 203 m n.p.m.) Wyżyna Śląska jest położona w obrębie platformy zachodnioeuropejskiej, w jej części zwanej blokiem górnośląskim. Stanowi on fundament geologiczny regionu zbudowany z prekambryjskich gnejsów i łupków, na którym uformowały się kolejne jednostki tektoniczne. Najważniejszą z nich jest zapadlisko górnośląskie powstałe w wyniku ruchów tektonicznych orogenezy waryscyjskiej i zbudowane ze skał karbońskich. Są to głównie piaskowce, mułowce, łupki i węgiel kamienny, którego bogate złoża są eksploatowane w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym. W północnej i północno-wschodniej części Wyżyny Śląskiej występuje monoklina śląsko-krakowska zbudowana ze skał mezozoicznych — wapieni i dolomitów triasowych oraz podrzędnie wapieni jurajskich. Na bazie bogatych złóż rud cynku i ołowiu w dolomitach kruszconośnych triasu do niedawna funkcjonował ważny w skali Europy okręg górniczo-hutniczy. Południowa i południowo-zachodnia część Wyżyny Śląskiej jest położona w obrębie najmłodszej jednostki tektonicznej — zapadliska przedkarpackiego. Jest ono zbudowane ze skał mioceńskich — piasków i iłów ze złożami soli kamiennej, siarki i gipsu. W czwartorzędzie region śląski był w zasięgu lądolodów plejstoceńskich — Sanu i Odry, z którymi związane są utwory polodowcowe — piaski fluwioglacjalne, gliny zwałowe, głazy narzutowe. Plejstoceńskie piaski były eksploatowane na ogromną skalę jako podsadzka dla kopalń węgla kamiennego. Rzeźba Wyżyny Śląskiej ma charakter strukturalny i charakteryzuje się zróżnicowanym ukształtowaniem powierzchni, podkreślonym sąsiedztwem terenów nizinnych. Próg Środkowotriasowy (Garb Tarnogórski) wyróżniający się w geomorfologii północnej i północno-wschodniej części Wyżyny jest jedną z czterech kuest Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Doliny rzeczne rozczłonkowały go na mniejsze części, tworząc liczne przełomy epigenetyczne np. Czarnej Przemszy w Będzinie, czy Białej Przemszy w Okradzionowie. W centralnej części Wyżyny Śląskiej występują pagóry i płaskowyże o charakterze zrębów przedzielone rowami tektonicznymi i kotlinami zapadliskowymi. Charakterystyczną cechą Wyżyny Śląskiej jest występowanie licznych antropogenicznych form rzeźby — zwałowisk, kamieniołomów, piaskowni, niecek osiadania, lejów zapadliskowych, nasypów komunikacyjnych itp. Wyżyna Śląska leży w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego między oceanicznym a kontynentalnym. Napływają tu głównie masy powietrza polarno-morskiego znad Atlantyku (60% dni) oraz masy powietrza polarno-kontynentalnego z Eurazji (30% dni). Dominują wiatry z kierunków zachodnich, a średnia roczna suma opadów waha się granicach 700—800 mm. Na większej części Wyżyny Śląskiej średnia roczna temperatura powietrza wynosi 7—8°C. Ze względu na silne zurbanizowanie centralnej części regionu występuje zjawisko meteorologiczne określane jako „miejska wyspa ciepła”. Ponadto, przez kilkadziesiąt lat obszar ten wyróżniał się na tle Polski bardzo dużym zanieczyszczeniem powietrza ze względu na intensywny rozwój górnictwa i przemysłu. Od lat 90. XX wieku emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych uległa wyraźnemu obniżaniu. Obszar Wyżyny Śląskiej odznacza się znacznymi zasobami wód podziemnych, w odróżnieniu od niewielkich zasobów wód powierzchniowych. Największe znaczenie dla zaspokojenia potrzeb komunalnych i gospodarczych ma piętro wodonośne triasu w wapieniach i dolomitach oraz piętro wodonośne czwartorzędu w piaskach i żwirach polodowcowych. Wody podziemne były i są nadal w zasięgu antropopresji przejawiającej się przede wszystkim drenażem górotworu wskutek działalności górniczej. Niedobór wody w stosunku do zapotrzebowania wymusza uzupełnianie zasobów z sąsiednich obszarów. Wyżyna Śląska znajduje się w zlewisku Morza Bałtyckiego w dorzeczach Wisły i Odry. W jej granicach głównymi dopływami Wisły są Przemsza, Pszczynka i Gostynia, a dopływami Odry — Kłodnica, Bierawka i Ruda. Jakość wód rzecznych jest słaba ze względu na zanieczyszczenie wód ściekami przemysłowymi i komunalnymi oraz zasolonymi wodami z odwadniania kopalń. Niezwykle charakterystyczną cechą Wyżyny Śląskiej jest tzw. „pojezierze antropogeniczne” — kilka tysięcy zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania, wyrobiskach poeksploatacyjnych oraz jako zaporowe, czy groblowe. Ze względu na duże zróżnicowanie warunków przyrodniczych na Wyżynie Śląskiej występują rożne typy gleb, z przewagą gleb brunatnych, płowych, bielicowych i rdzawych. Znaczny odsetek gleb stanowią rędziny wytworzone na węglanowych skałach macierzystych. Gleby regionu są w zasięgu silnej antropopresji. Formami ich degradacji są: zawodnienie na obszarze osiadań górniczych, przesuszenie w obrębie lejów depresyjnych, a przede wszystkim zanieczyszczenie metalami ciężkimi na obszarach górnictwa i hutnictwa rud cynkowo-ołowiowych. Na obszarze Wyżyny Śląskiej stwierdzono wiele zespołów roślinnych, które zgrupowano w kilka zbiorowisk. Lasy w większości mają pochodzenie wtórne, a ich rozmieszczenie jest nierównomierne. Większe kompleksy leśne występują na obrzeżach regionu — są to lasy pszczyńskie, rudzkie i lublinieckie. Dominującym zbiorowiskiem leśnym są bory sosnowe, ale dość powszechne są bory mieszane i buczyny. Spośród nieleśnych zbiorowisk naturalnych największą wartość ma zespół endemiczny warzuchy polskiej, a wśród antropogenicznych — łąki i murawy kserotermiczne. Mimo dużego antropogenicznego przekształcenia środowiska przyrodniczego, Wyżyna Śląska odznacza się dużą bioróżnorodnością i zróżnicowanym krajobrazem. Występuje tu wiele obszarów i obiektów przyrody ożywionej i nieożywionej o wyjątkowych walorach w skali krajowej i europejskiej. Są one chronione w parkach krajobrazowych (3), rezerwatach przyrody (14), obszarach chronionego krajobrazu (11), obszarach Natura 2000 (11), zespołach przyrodniczo- -krajobrazowych (12), użytkach ekologicznych (27), stanowiskach dokumentacyjnych (4) oraz najliczniej jako pomniki przyrody.pl_PL
dc.language.isoplpl_PL
dc.publisherKatowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiegopl_PL
dc.rightsUznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska*
dc.rights.urihttp://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/*
dc.subjectgeografia fizycznapl_PL
dc.subjectregionpl_PL
dc.subjectśrodowisko przyrodniczepl_PL
dc.subjectantropopresjapl_PL
dc.subjectochrona przyrodypl_PL
dc.subjectWyżyna Śląskapl_PL
dc.titleGeografia fizyczna Wyżyny Śląskiejpl_PL
dc.typeinfo:eu-repo/semantics/bookpl_PL
Appears in Collections:Książki/rozdziały (WNP)

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Dulias_Geografia_fizyczna_wyzyny_slaskiej.pdf45,39 MBAdobe PDFView/Open
Show simple item record


Uznanie autorstwa na tych samych warunkach 3.0 Polska Creative Commons License Creative Commons