Skip navigation

Please use this identifier to cite or link to this item: http://hdl.handle.net/20.500.12128/5138
Title: Młodzieżowe organizacje niepodległościowe na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945-1956
Authors: Szczypka, Andrzej
Advisor: Woźniczka, Zygmunt
Keywords: ruchy młodzieżowe; ruchy antykomunistyczne; młodzieżowe organizacje niepodległościowe
Issue Date: 2007
Publisher: Katowice : Uniwersytet Śląski
Abstract: Po zakończeniu II wojny światowej w Polsce powstało i działało wiele młodzieżowych organizacji niepodległościowych. Tworzyła je głównie młodzież w wieku szkolnym, uczęszczająca do szkół jak: gimnazja, licea, bądź studia. Pragnęła ona walczyć z systemem komunistycznym. Po II wojnie światowej na Górnym Śląsku istniało zjawisko tyglu narodowościowego, gdzie obok miejscowych mieszkają przyjezdni z innych regionów kraju. W tej sytuacji do organizacji należały zarówno osoby, które urodziły się i wychowały na Kresach Wschodnich, jak i z Małopolski, czy Warszawy. Jednak największą grupę wśród nich stanowili Ślązacy. Członkowie organizacji niepodległościowych wywodzili się z różnych środowisk. Prawdopodobnie najwięcej było synów robotników i chłopów. W kilku przypadkach można odnaleźć osoby, które należały do Związku Młodzieży Polskiej, bądź PZPR. Przynależność do ZMP, lub ZHP była niejako formą kamuflażu przed dekonspiracją. Mimo tych wszystkich różnic potrafili się porozumieć i tworzyć młodzieżowe organizacje niepodległościowe. Kolejna kwestia to liczebność organizacji. Niektóre z nich liczyły zaledwie kilku członków. Najmniejsza spośród nich to ,,Związek Walki z Komuną”, który tworzyło tylko czterech członków. Jednak kilka można zaliczyć do dużych ugrupowań konspiracyjnych posiadających w swoich szeregach kilkanaście osób np.: ,,Harcerstwo Polskie”, ,,Tajne Harcerstwo Krajowe – Szeregi Wolności”, ,,Antykomunistyczna Organizacja Zbrojna – Bóg Ojczyzna Nauka”. Na Górnym Śląsku silne były tradycje walki o niepodległość młodzieży, którą ugruntowała książka Kazimierza Gołby zatytułowana ,,Wieża spadochronowa. Opowiadanie z 1939 r.”.1 publikacja ta utrwaliła w świadomości młodego pokolenia nie tylko, legendę o śląskim Westerplatte, jakim była obrona przez harcerzy we wrześniu 1939 r. wieży spadochronowej w Katowicach. Z całą pewnością książka ta była czytana przez młodzież i być może stanowiła swoistego rodzaju zachętę dla młodych ludzi do podjęcie heroicznej walki o niepodległość Polski. Zanim jakaś organizacja podjęła aktywność jej członkowie układali program. Zawierały one charakterystykę sytuacji wewnętrznej Polski, ocenę stosunków międzynarodowych, a także wizję niepodległej ojczyzny. Założenia programowe były różne dla związków działających tuż po zakończeniu II wojny światowej, jak i powstałych później po 1948 r. Dla pierwszych organizacji ważne były takie zagadnienia jak: referendum, wybory do Sejmu Ustawodawczego, rozpad koalicji antyniemieckiej, terror komunistów stosowany wobec ugrupowań niepodległościowych i zastraszenie społeczeństwa, uzależnienie od ZSRR. Prawie każda z tych kwestii był poddawana analizie przez młodzież. Uważano, iż wybory do Sejmu Ustawodawczego będą, podobnie jak referendum sfałszowane. Na zebraniach organizacyjnych ,,Młodzieży Wszechpolskiej”, chociaż wyrażono taki pesymistyczny pogląd, zdecydowano o wzięciu udziału w nich udziału i głosowaniu na Polskie Stronnictwo Ludowe. Stwierdzano, iż znaczący udział we władzach mają Żydzi. Szczególnie dużo miało ich być na kierowniczych stanowiskach w administracji i aparacie bezpieczeństwa. Dalej opisywano uzależnienie polskich władz od ZSRR i jego przywódcy Stalina. Podkreślano, że ważne decyzje nie były podejmowane samodzielnie, jak sądzono lecz konsultowane w Moskwie. Zwracano uwagę na wszechwładzę aparatu bezpieczeństwa, brak swobód obywatelskich, zastraszenie społeczeństwa. Nie poruszano natomiast problemu wzajemnych relacji państwo – Kościół, ani też nie dzielono społeczeństwa na dwie grupy: zwolenników i przeciwników komunistów. Wypowiadano się także w kwestii granicy zachodniej i wschodniej. Zachodnią uważano za sprawiedliwą i słuszną. Podkreślano, iż jej wyznaczenie nie było wyłączną zasługą ZSRR, lecz także mocarstw zachodnich tj. W. Brytanii i USA, które ją zaakceptowały na konferencji w Poczdamie. Inaczej określano granicę wschodnią państwa polskiego. Uważano ją za niesprawiedliwą i krzywdzącą Polaków. Winą za jej obecny przebieg i przymusową repatriację Polaków obarczano komunistów. Stwierdzano, iż granica wschodnia powinna być wytyczona w myśl postanowienia traktatu ryskiego w 1921 r. Analizując sytuację międzynarodową zwracano uwagę na podział wśród członków koalicji antyniemieckiej na dwa zwalczające się bloki państw. Z jednej strony ZSRR i grupa państw określana jako kraje demokracji ludowej. Natomiast z drugiej strony państwa Europy Zachodniej wraz z USA. Twierdzono, iż w takiej skomplikowanej sytuacji międzynarodowej, dojdzie w niedługim czasie do konfliktu zbrojnego, między obydwoma blokami państw, określanym jako III wojna światowa. Jej skutkiem będzie przegrana ZSRR i wyzwolenie Polski spod okupacji radzieckiej. W latach 1948 – 1956 nadal analizowano sytuację polityczną w kraju i zagranicą. W kraju piętnowano: brak swobód obywatelskich, terror aparatu bezpieczeństwa, Żydów we władzach, walkę z Kościołem. Nowością był natomiast w porównaniu z wcześniej omówionymi założeniami programowymi podział społeczeństwa na komunistów i resztę, czyli jak to określano ,,cały naród”. Nie próbowano odpowiedzieć na pytanie, skąd on się wziął. Podawano natomiast przyczynę dla której ludzie zapisywali się do PZPR. Była nią chęć polepszenia warunków życia rozumiana w wielu wypadkach praca na kierowniczym stanowisku. Potępiano takie postawy. Drugi jakże ważny powód to rozbudowany aparat represji, który skutecznie kontrolował społeczeństwo, starając się nie dopuścić do jakichkolwiek objawów niezadowolenia np.: strajków, czy manifestacji. W związku z ową ,,biernością” wzywano Polaków do walki i zrzucenia ,,jarzma komunistycznego”. Jednak nie starano się przewidzieć rozwoju sytuacji międzynarodowej w wyniku takiego powstania i reakcji państw zachodnich. Jak wspomniano zwracano uwagę na walkę komunistów z Kościołem i podkreślano, że było to podyktowane dążeniem systemu do ugruntowania ateizmu, oraz dyrektywami płynącymi z Moskwy. Jako przykład podawano obchody święta górników tzw. barbórkę, które powinno być obchodzone w sposób religijny poprzez modlitwę do św. Barbary, natomiast komuniści zamieniali je w uroczyste akademie, gdzie wychwalano współzawodnictwo pracy i osiągnięcia ZSRR w dziedzinie gospodarki. Podkreślano wykorzystywanie sił robotników np.: górników poprzez wspomniane wyżej współzawodnictwo pracy. Młodzież zauważyła, iż ten system niszczy zdrowie robotników. Powoływano się na przykład ,,ojca polskiego współzawodnictwa” Wincentego Pstrowskiego i jego tragiczną śmierć. Współzawodnictwo wiązano z uzależnieniem gospodarczym i politycznym od ZSRR, bowiem jak twierdzono to właśnie z tamtąd sprowadzono ów system. Postrzegano także nachalną propagandę władz, skierowaną do młodzieży. Zauważono, iż komuniści poprzez Związek Młodzieży Polskiej dążą do wychowania i ukształtowania ,,nowych Polaków”. Starano się temu przeciwdziałać poprzez ostrzeganie młodzieży przed tą organizacją. W programach młodzieżowych organizacji niepodległościowych zawarto ocenę sytuacji międzynarodowej. Nadzieję na odzyskanie przez Polskę niepodległości wielu wiązało z III wojną światową. Wskazywano na ,,ogniska zapalne” na świecie tzn. wojnę w Korei i Wietnamie, które mogły się przekształcić w konflikt ogólnoświatowy. Przyszłą Polskę wyobrażano sobie jako państwo demokratyczne, niepodległe, suwerenne. Jedna z organizacji wymieniała nawet konstytucję na której należało oprzeć ustrój wolnej Polski, a mianowicie konstytucję kwietniową z 1935 r. Władzę miał objąć rząd i prezydent, który powróciłby z emigracji. W kwestii granic, uważano iż granica zachodnia powinna pozostać bez zmian, natomiast wschodnia powinna przebiegać według linii wyznaczonej traktatem ryskim z 1921 r. Postulaty formułowane przez młodzież miały wiele elementów wspólnych z programami opracowanymi w czasie okupacji przez Radę Jedności Narodu (,,O co walczy Naród Polski”) i tuż po jej zakończeniu („Testament Polski Walczącej”). Domagano się o czym już wspomniałem: opuszczenia terytorium Polski przez wojska radzieckie, wolnych wyborów, ustanowienia rządów demokratycznych, swobód obywatelskich, uniezależnienie kultury i nauki od dyrektyw płynących z obozu rządzącego. Te założenia łączyły programy RJN i ugrupowań młodzieżowych. Były jednak zagadnienia, które ze względu na sytuację w kraju poruszyła tylko młodzież. Należy tutaj wskazać: identyfikację komunistów z Żydami, walkę z religią, współzawodnictwo pracy, czy polaryzację postaw społecznych. Różniły je natomiast ocena sytuacji międzynarodowej i oczekiwanie na III wojnę światową. Zagadnienia, jakie poruszali w swych programach członkowie podziemnych ugrupowań młodzieżowych nawiązywały do demokratycznych i niepodległościowych tradycji narodu polskiego i przez to były postrzegane przez UB jako niebezpieczne dla systemu komunistycznego. Dlatego dla władz bezpieczeństwa byli oni po rozbiciu zorganizowanego podziemia niepodległościowego jednym z ,,wrogów”, którego należało zniszczyć. Wszystkie konspiracyjne ugrupowania młodzieżowe można podzielić na cztery grupy: narodowe, poakowskie, harcerskie oraz takie, które nie posiadały określonej proweniencji, ani nawiązań np.: do AK. Część organizacji działających w pierwszych latach po zakończeniu wojny było związane z podziemiem niepodległościowym. Jako przykład można podać ,,Młodzież Wszechpolską”. Nieliczne kontynuowały w zmienionych warunkach działalność z okresu wojny np.: ,,Harcerstwo Polskie”. Znaczna część związków młodzieżowych powstawała samorzutnie niejako z potrzeby chwili i nie miała żadnych związków ze zorganizowanym podziemiem niepodległościowym. Młodzi konspiratorzy tworzyli zazwyczaj proste struktury swych organizacji tzn. jedna osoba była dowódcą, która odpowiadała za całość działalności związku. Ktoś inny był zastępcą dowódcy i był odpowiedzialny np.: za werbunek nowych członków i kolportaż ulotek. Kolejna osoba miała np.: zredagować anonim, a inna go przepisać. Bardzo rzadko w organizacjach następował podział na wyspecjalizowane drużyny, które odpowiadały przed sztabem za swoją działalność. Tak zorganizowane było np.: ,,Tajne Harcerstwo Krajowe – Szeregi Wolności”. W dwóch przypadkach grup konspiracyjnych zachowały struktury wewnętrzne z czasów okupacji niemieckiej. Były to: ,,Szare Szeregi” i Podziemna Organizacja Harcerstwa Polskiego”. Jednak zdecydowana większość organizacji nie posiadała wypracowanej struktury i decyzje o działalności podejmowali wspólnie. Były to grupy nieliczne np.: ,,Związek Walki z Komuną”, liczący cztery osoby. Na metody działania składało się kilka elementów. Pierwszym z nich był ostrożny werbunek nowych członków do organizacji. Niekiedy, jak w przypadku ,,Związku Czarnych Harcerzy Polski Podziemnej”, organizacja nie zdążyła rozpocząć działalności, gdyż została zlikwidowana przez UB, dzięki informacjom uzyskanym od agentów znajdujących się w tworzonym ugrupowaniu. Gdy już organizacja powstała przystępowano do działalności. Skupiała się ona głównie na kolportażu ulotek oraz próbach zamachu na funkcjonariuszy UB, MO. Do tej ostatniej formy należy zaliczyć także podejmowane wysiłki w celu zdobycia broni poprzez rozbrojenie przedstawicieli aparatu represji. Inną metodą działania było wychowanie młodzieży na świadomego swoich obowiązków Polaka – katolika. W ten sposób prowadziły aktywność tylko dwa związki: ,,Młodzież Wszechpolska” i ,,Harcerstwo Polskie”. Tylko jedna, a mianowicie ,,Organizacja Walczącej Młodzieży Śląska” zamierzała osiągnąć swoje cele poprzez dokonywanie aktów sabotażu w transporcie kolejowym. W niniejszej pracy opisano także przypadki, iż młodzież aby kolportować ulotki, ukradła maszynę do pisania. Należy to uznać nie za metodę działania, ale środek prowadzący do celu, jakim miało być rozpowszechnianie w wielu egzemplarzach pism propagandowych. Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, iż młodzież pochodziła ze środowisk robotniczych i nie stać ich było na kupno maszyny do pisania, bądź powielacza. W kilku wypadkach np.: członkowie ,,Tajnego Harcerstwa Krajowego – Szeregi Wolności” zakupili taką maszynę z własnych środków finansowych. Ważnym zagadnieniem było oddziaływanie organizacji na społeczeństwo. Zależało to od ich liczebności i stopnia zorganizowania. Starali się rozpowszechniać druki propagandowe np.: ulotki w kilku miastach, organizacja potrzebowała dobrze zorganizowanej struktury i podziału obowiązków oraz dość dużej liczby członków. Takim ugrupowaniem było tylko wspomniane już kilkakrotnie ,,Tajne Harcerstwo Krajowe – Szeregi Wolności”. Zazwyczaj młodzież kolportowała anonimy w swoim rodzinnym mieście, w którym mieszkali i które dobrze znali. Wiązało się to z pewnym niebezpieczeństwem, spotkania z patrolem milicyjnym, który w takim przypadku dokonywał zatrzymania podejrzanych. Istotną sprawą była reakcja społeczeństwa na działalność ugrupowań konspiracyjnych. Do 1948 r. społeczeństwo było bardziej ożywione i chętniej włączało się w działalność konspiracji. Wynikało to z nieustabilizowanej sytuacji wewnętrznej Polski, silnej opozycji i podziemia oraz tym samym silnym jeszcze przekonaniem o tymczasowości systemu komunistycznego. Właściwie już po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. w społeczeństwie coraz powszechniejsze było zobojętnienie i zniechęcenie. Młodzież daje temu wyraz w ulotkach propagandowych. W takich warunkach oddziaływanie organizacji młodzieżowych było niewielkie. Wszelkie próby przeciwstawienia się systemowi komunistycznemu, były skazane na niepowodzenie. Jeśli ludzie idący rano do pracy widzieli rozwieszone na słupach, drzewach, ulotki czytali je, ale nie mogli podjąć otwartej walki. Ich reakcja ograniczała się do pomocy konspiratorom np.: poprzez ukrywanie ich przed aresztowaniem, bądź też dezinformowanie aparatu represji. Pozostała też świadomość być może był to jeden z najważniejszych skutków działalności młodzieżowych organizacji niepodległościowych, iż jest jeszcze ktoś, kto się nie poddał i walczy dalej z komunizmem, gdy wszyscy inni zrezygnowali, bądź też odbywają zasądzone wyroki wiezienia. Istotną sprawą była również cena, jaką musieli zapłacić członkowie konspiracji niepodległościowej za swoją działalność. Było nią cierpienie związane z przejściem przez tortury podczas śledztwa a potem po wyroku lata więzienia, lub obozu np.: w Jaworznie, czy innych ośrodkach odosobnienia. Długość działania organizacji zależała od tego, czy młodzi ludzie znali zasady konspiracji. Jeśli były one przestrzegane zazwyczaj organizacja była aktywna dość długi okres czasu, w przeciwnym wypadku szybko byli rozbijani przez funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa. Wspomniany wcześniej ,,Związek Czarnych Harcerzy Polski Podziemnej” zakończył działalność na etapie werbunku nowych członków, gdyż kilku z nich poinformowało o powstającym ugrupowaniu władze bezpieczeństwa. Po aresztowaniu członkowie konspiracji byli poddawani okrutnemu śledztwu, które polegało na wielogodzinnym przesłuchaniu, biciu, świeceniu wielowatową żarówką w oczy, poniżaniu godności osobistej przesłuchiwanego. Niejeden z nich załamywał się i podawał wszelkie znane szczegóły dotyczące związku niepodległościowego, którego był członkiem. Gdy dowody, jakie zebrali funkcjonariusze ,,bezpieki” wystarczyły, wtedy zazwyczaj odbywał się proces przed Wojskowym Sądem Rejonowym. Znane one były z ,,naginania” prawa na niekorzyść oskarżonych, surowych ponad miarę wyroków i tzw. zbrodni sądowych.2 Zapadały wyroki opiewające na kilka lat więzienia. Normą było odbycie pięciu lat pozbawienia wolności. Jednak przed sądami wojskowymi została wydana czterokrotnie kara śmierci. Z tego dwa wyroki wykonano z całą pewnością przez rozstrzelanie. W jednym przypadku brak danych, a jedna osoba została ułaskawiona. Gdy dowody rzeczowe były słabe, lub ich nie było wcale, wtedy sprawa członków konspiracji była przekazywana sądom powszechnym. Stosowały one wobec młodzieży karę pozbawienia wolności poprzez umieszczenie w zakładzie poprawczym. Członkowie młodzieżowych organizacji niepodległościowych byli w większości pokoleniem, które od swoich starszych braci i sióstr biorących udział w konspiracji wojskowej i cywilnej w okresie II wojny światowej przejęło zmodyfikowany program walki o niepodległą Ojczyznę. Nie walczyli tak, jak ich koledzy w oddziałach partyzanckich, bowiem nie było na to warunków, a skoncentrowali się na działalności propagandowej, której efektem było: hasło na murze, ulotka, anonim. Dali świadectwo swojego patriotyzmu i stali się wzorem dla następnych pokoleń. Można przytoczyć słowa, jakie padły w 1948 r. podczas Zjazdu Delegatów i Mężów Zaufania Stronnictwa Narodowego w Wielkiej Brytanii, a które w sposób właściwy oddają postawę młodego pokolenia: ,,Słowa najwyższego uznania należą się i teraz młodzieży polskiej w kraju, gdzie poddana została brutalnemu uciskowi komunistycznemu, którego celem jest zerwanie łączności narodowej i kulturalnej młodego pokolenia z pokoleniami ojców i starszych braci. Trud ciężkich zmagań o duszę przodujące żywioły w kraju znoszą wzorowo, zachowując postawę pełną godności oraz łączności z tradycją i kulturą narodu”.
URI: http://hdl.handle.net/20.500.12128/5138
Appears in Collections:Rozprawy doktorskie (WNS)

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Szczypka_Mlodziezowe_organizacje_niepodleglosciowe_na_Gornym_Slasku.pdf3,27 MBAdobe PDFView/Open
Show full item record


Items in RE-BUŚ are protected by copyright, with all rights reserved, unless otherwise indicated.